Projekt

„Ochrona naturalnego tarła łososia atlantyckiego i troci wędrownej w dorzeczu rzeki Słupi”

 

 

Dlaczego chronimy ryby wędrowne?

Troć wędrowna oraz odtworzony w naszym kraju łosoś atlantycki są w Słupi najcenniejszymi przyrodniczo i gospodarczo gatunkami ichtiofauny. Występujące od wieków naturalne populacje tych ryb podlegały odłowom gospodarczym, a rybactwo łososiowe i trociowe było istotnym czynnikiem kształtującym dochody nadrzecznych miast i wsi. Również dzisiaj morskie rybactwo przybrzeżne w znacznej mierze bazuje na tych gatunkach, których rola -wobec regresji populacji dorsza - wciąż wzrasta. Gatunki te maja olbrzymie znaczenie wędkarskie, w oparciu o nie rozwija się turystyka, mająca szansę stać się coraz istotniejszym elementem dochodów regionów, gdzie ryby te występują. Ryby wędrowne są także bardzo istotnym czynnikiem wzbogacającym różnorodność biologiczną naszych rzek i strumieni, są ważnym elementem ekologii wód płynących.

Niestety na skutek licznych zagrożeń wiele z nich uległo zagładzie (łosoś) lub poważnemu ograniczeniu liczebności (troć). Oba te gatunki są dzisiaj zależne od czynnych działań ochronnych, do których zaliczyć można m.in.: sztuczny wychów, zarybienia, ochronę wód przez zanieczyszczeniami oraz kłusownictwem rybackim.

W ostatnich latach po udanej restytucji łososia coraz większą wagę przywiązuje się do zapewnienia możliwości naturalnego rozrodu tych anadromicznych ryb. Skoncentrowanie się na ochronie naturalnego tarła ma wiele zalet:

- uniezależnia w większym stopniu występowanie cennych gatunków od działalności człowieka,

- zapewnia uporządkowanie puli genowej populacji, co jest szczególnie ważne wobec zjawiska „homingu”, powszechnego u opisywanych gatunków,

- zapewnia przetrwanie najsilniejszym i najlepiej przystosowanym osobnikom, które po osiągnięciu dojrzałości są nośnikiem najbardziej wartościowego materiału genetycznego,

- w odpowiednich warunkach skuteczność naturalnego tarła może dorównać ilościowo rozrodowi sztucznemu,

- tarliska łososi i troci mogą być prawdopodobnie wykorzystane przez inne cenne gatunki litofilne (lipień, strzebla potokowa, minogi) przyczyniając się do zachowania różnorodności biologicznej.

Warta szczególnej ochrony jest zwłaszcza populacja troci z dorzecza Słupi. Po badaniach genetycznych tarlaków z 6 rzek w Polsce (Wisła, Drwęca, Słupia, Wieprza, Parsęta, Rega) jedynie trocie ze Słupi różniły się wyraźnie od 5 pozostałych populacji, których swoiste cechy genetyczne zostały „zepsute” niewłaściwymi zarybieniami.

 

Przedmiot ochrony

Łosoś atlantycki Salmo salar i Troć wędrowna Salmo trutta morpha trutta

Łosoś jest gatunkiem żyjącym w Oceanie Atlantyckim oraz europejskich morzach północnych, a młodość i rozród odbywa w rzekach tam uchodzących. Troć wędrowna występuje w rzekach i wodach morskich północnego Atlantyku. Oprócz formy wędrownej troci występują odmiany osiadłe: żyjący w rzekach - pstrąg potokowy, oraz w jeziorach - troć jeziorowa.

W rzekach Przymorza łosoś występował sporadycznie, a jego udział w stosunku do połowów troci nie przekraczał 0,64%. W latach 80-tych ostatecznie wyginęła rodzima populacja tej ryby.

Ostatnie stado rodzimego łososia utrzymywało się w rzece Drawie i jej dopływie – rzece Płocicznej, skąd ostatecznie ustąpiło w latach 80-tych. Restytucja łososia w Polsce rozpoczęła się w 1985 roku. Łosoś jest rybą wpisaną do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt, zagrożony wyginięciem w skali europejskiej, co potwierdza umieszczenie go na liście gatunków zamieszczonych w załączniku Dyrektywy Habitatowej..

Oba gatunki są rybami wędrownymi (tzn. w czasie tarła zmieniają środowisko życia ze słonego na słodkowodne), litofilnymi (trą się na podłożu kamienistym). Odbywają wędrówki anadromiczne (z morza do rzek i strumieni). Wspólnym dla obu gatunków jest zjawisko tzw. homingu, czyli powrotu na tarło do strumienia czy rzeki, w której przyszły na świat lub do której zostały wpuszczone jako narybek. Rybom w odnalezieniu macierzystej rzeki pomaga bardzo silnie rozwinięta “pamięć węchowa”- zapamiętują zapach i smak wody w której spędziły pierwsze lata życia.

Tarło u obu gatunków odbywa się jesienią, od października do stycznia, gdy temperatura wody obniża się do 5-6 °C. Samica na żwirowatym dnie, w miejscach o szybkim prądzie i czystej, chłodnej wodzie kładzie się na bok i ruchami płetwy ogonowej wykopuje gniazdo o głębokości ok. 30 cm. W tym czasie zgrupowane obok samce staczają między sobą walki, do których wykorzystują przekształconą w tzw. “kufę” - hakowato wygiętą szczękę dolną..

Gdy samica skończy kopanie gniazda wydala do niego jaja (ikrę), którą mleczem polewa samiec. Jaja po zapłodnieniu przyklejają się do żwiru, po czym przysypywane są przez samicę. Czynności takie powtarzają się do czasu, gdy samica złoży wszystkie jaja.. Gniazdo przykryte ponownie żwirem tworzy 30 cm kopczyk. Gniazda łososi są większe od gniazd troci wędrownej, te ostatnie zaś są większe niż gniazda budowane przez pstrąga potokowego. Po wielkości gniazd można pośrednio określić, jakie ryby odbywały rozród na tarlisku. Samica łososia składa od 5000 do 20 000 jaj o średnicy ok. 6 mm, samica troci odpowiednio od 2000 do 20 000 o średnicy ok. 5 mm. Część jaj zostaje wymyta przez prąd z gniazda i pada łupem czatujących w takich miejscach ryb: pstrągów, lipieni, kleni i innych.

Po odbytym tarle samice odpływają, samce zaś pozostają na tarlisku i mogą brać udział w akcie rozrodu z inną samicą. Po zakończeniu tarła ryby spływają do morza, wiele z nich ginie z powodu wycieńczenia. Złożone jaja spoczywają w gniazdach przez kilka miesięcy. Wylęg, zależnie od temperatury wody, następuje od marca do kwietnia. Larwy mają duży woreczek żółtkowy, którym się odżywiają. Po wyjściu z gniazda młode rybki rozpoczynają samodzielne żerowanie. Narybek łososia i troci pozostaje w rzekach od 1 do 5 lat, (w rzekach Polski około 2 lat). W tym czasie młode ryby są bardzo podobne do małych pstrągów potokowych.

Po procesie smoltyfikacji spływają do morza. W Bałtyku ryby odbywają migracje troficzne. Odżywiając się intensywnie rybami i skorupiakami, szybko przyrastają. Po roku, dwóch lub trzech latach pobytu w morzu dojrzałe ryby zbliżają się ponownie do ujść rzek i rozpoczynają wędrówki na miejsca tarła, w ten sposób zamykając swój cykl życiowy.

 

Zagrożenia

Podstawowym przyczynami regresji ryb wędrownych w wodach śródlądowych są:

- zabudowa hydrotechniczna rzek uniemożliwiająca rybom dostęp do tarlisk oraz zmieniająca warunki siedliskowe,

- zmiany w biotopie spowodowane zanieczyszczeniem wód, regulacją i melioracją rzek i strumieni

- nadmierne odłowy i rozpowszechnione kłusownictwo.

 

Ochrona biotopów i udrażnianie rzek.

Zabudowa hydrotechniczna w dorzeczu Słupi odcięła rybom wędrownym drogę na tarliska i znacznie zmniejszyła pojemność tarliskową rzeki Słupi.

Występowanie i liczebność anadromicznych ryb wędrownych w wodach Parku Krajobrazowego „Dolina Słupi” limituje zabudowa hydrotechniczna w Słupsku. W Parku Kultury i Wypoczynku znajduje się śluza, której ryby nie były w stanie sforsować. Wybudowanie tu w 2001r. sprawnie funkcjonującej przepławki szczelinowej rozwiązało częściowo ten problem otwierając rybom drogę na tarliska zlokalizowane w Parku Krajobrazowym „Dolina Słupi”. Aby zapewnić swobodną drogę na wszystkim docierającym do Słupska rybom należy przebudować kolejną przepławkę przy młynie zbożowym.

Ryby wędrowne docierają do zapory w Krzyni, która definitywnie zamyka dalszą wędrówkę. Podobnie rzeka Skotawa dostępna jest jedynie do elektrowni w Skarszewie Dolnym, jednakże i tak ten krótki odcinek rzeki jest obok Słupi największym tarliskiem troci w dorzeczu. Na tarliska oprócz tych odcinków trocie wykorzystują małe dopływy Słupi takie jak: Żelkowa Woda, Kamienna czy Kwacza.

Rzeki na obszarze Parku Krajobrazowego „Dolina Słupi” powinny stać się najważniejszymi tarliskami łososi i troci, ponieważ na obszarze chronionym istnieją możliwości zabezpieczenia biotopów przed niepożądaną z przyrodniczego punktu widzenia działalnością człowieka.

Dyrekcji Parku wielokrotnie udało się zapobiec szkodliwym dla przyrody i biologii rzek działaniom takim jak:

- regulacji rzek, melioracji odwadniających okresowo zalewane łąki

- wykonywaniu wszelkich prac w korycie (np. pogłębianie, wybieranie żwiru) w okresie tarła zwłaszcza gatunków reofilnych, gdyż działalność ta niszczy gniazda oraz ikrę i narybek

- wycinaniu nadbrzeżnych drzew i wylesiania brzegów wód.

- usuwaniu powalonych drzew i prostowania koryt rzek.

- lokalizacji nowych hodowli ryb łososiowatych w dorzeczu Słupi

 

W dorzeczu Słupi ochrona przed kłusownictwem powinna stać się to absolutnym priorytetem. Ryby są przedmiotem masowej eksploatacji w celach konsumpcyjnych. Presja kłusownicza w połączeniu z niską etyką wędkarską jest podstawowym zagrożeniem, głównie dla populacji łososi, troci wędrownych, pstrągów potokowych i lipieni. Szczególnej ochronie powinny podlegać także tarliska troci, zwłaszcza te w małych dopływach Słupi: Kamiennej, Żelkowej Wodzie, Kwaczej, Skotawie i Glaźnej (ta ostatnia położona w planowanej otulinie).

 

Cele projektu:

1. odtworzenie tarlisk na odcinkach rzek zmeliorowanych i zniszczonych działalnością człowieka

2. renaturyzacja wybranych uregulowanych odcinków rzek

3. całkowite udrożnienie dla ryb węzła wodnego w Słupsku

4. ochrona ryb i tarlisk

 

Celem perspektywicznym jest stworzenie w dorzeczu Słupi ogólnokrajowego centrum wiedzy na temat rozrodu troci i łososia.

 

 

Utworzenie tarlisk na odcinkach rzek zmeliorowanych i zniszczonych działalnością człowieka

Odtwarzanie i budowa nowych tarlisk dla tych ryb łososiowatych polega na wytypowaniu odpowiedniego miejsca w rzece, do którego po przygotowaniu dna wsypuje się żwir o odpowiedniej przepuszczalności i ziarnistości, pomiędzy 20 a 100 mm (najlepiej 30 do 40 mm). Utworzone w ten sposób dno, zabezpieczone przed zapiaszczeniem staje się tarliskiem.

Do utworzenia sztucznych tarlisk wytypowaliśmy 3 miejsca: na zmeliorowanym odcinku rzeki Kwaczej, na zmeliorowanym odcinku rzeki Glaźnej oraz w ujściu kanału młyńskiego do Słupi w Słupsku. Zlokalizowane w centrum miasta poniżej Młyna Zamkowego w Słupsku tarlisko to pełni ważną rolę edukacyjną. Znajdujący się tu most dla pieszych jest doskonałym punktem obserwacyjnym, a tak zlokalizowane tarlisko jest atrakcją przyrodniczą dostępną dla szerokich rzesz ludzi.

Działania renaturyzacyjne na rzece Kwaczej

Obok zapewnienia rybom litofilnym odpowiednich miejsc do odbycia tarła, bardzo istotne jest zapewnienie dobrych warunków do wychowu w rzece narybku. Aby takie odpowiednie warunki zaistniały, konieczne jest zróżnicowanie w rzece mikrosiedlisk. Szczególnie istotne jest zapewnienie możliwości ukrycia się i wyboru stanowisk przez ryby, zapewnienie odpowiednich możliwości pokarmowych i możliwości swobodnej migracji ryb. Najbogatsze w mikrosiedliska są rzeki o charakterze naturalnym, zaś regulacja rzek znacznie je zubaża. Przy okazji powinna znacząco wzrosnąć różnorodność biologiczna i poprawić się warunki bytowania reofilnych ryb towarzyszących troci i łososiowi. Do renaturyzacji wybrano 2,1 km odcinek rzeki Kwaczej. Rzeka płynie tu przez obszar Parku Krajobrazowego „Dolina Słupi”.

W ramach działań „renaturyzacyjnych” wykonano:

- miejsca płytkie i oświetlone, gdzie rozwija się roślinność wodna,

- przegłębienia - stanowiska starsze ryby,

- kryjówki dla ryb z umieszczonych w nurcie kamieni, pni drzew,

- zróżnicowanie nurtu rzecznego poprzez odpowiednie wyprofilowanie koryta, wyspy i zróżnicowane brzegi – zarówno strome skarpy (zimorodek, jaskółka) jak i brzegi płaskie,

 

Udrożnienie węzła wodnego w Słupsku poprzez przebudowę wadliwie skonstruowanej przepławki przy starych Zakładach Zbożowych

W Słupsku istnieją jeszcze możliwości dalszego zwiększenia ilości ryb docierających do tarlisk położonych w górze rzeki. W tym celu przebudowano wadliwie skonstruowaną przepławkę dla ryb przy elektrowni na Wyspie Słupskiej.

 

Ochrona ryb i tarlisk

O tym, że zjawisko naturalnego tarła nabiera w dorzeczu Słupi coraz większego znaczenia świadczyć może porównanie wyników liczenia gniazd uzyskanych w 2000 roku w wyniku realizacji projektu Salmon oraz wyników uzyskanych w 2003r. z badań wolontariuszy. W 2000 roku na Skotawie, Kwaczej oraz Glaźnej naliczono w sumie 36 gniazd tarłowych, zaś na tych samych odcinkach w 2003 roku przy słabym ciągu tarłowym aż 127 gniazd!!!

Ten 3,5 krotny wzrost ilości gniazd jest wynikiem sprawnie działającej przepławki wybudowanej przy jazie w Słupsku oraz akcji ochrony tarlisk.

Jednakże proceder kłusowniczy jest w dalszym ciągu głównym czynnikiem limitującym ilość ryb w rzekach. Świadczyć o tym może fakt, że podczas liczenia gniazd jedynie w pojedynczych przypadkach obserwowano ryby na gniazdach. Wydeptane brzegi i ślady palonych ognisk świadczą obecność obecności kłusowników w rejonie tarlisk.

Dlatego największe rejony tarlisk objęte są w czasie największego nasilenia tarła (3 tygodnie listopada) stałym monitoringiem. Od 2004 roku w ochronę rzek włączamy miejscową ludność, zatrudniając spośród niej kilku przewodników i strażników. Jest to rodzaj edukacji i sposób pokazania, że z ochrony ryb można osiągnąć więcej korzyści niż z kłusownictwa.

Korzyści ekologiczne w wyniku realizacji projektów ochrony tarła ryb:

- uniezależnienie w większym stopniu występowania tych cennych ryb od działań hodowlanych,

- uzyskanie narybku z naturalnego tarła, charakteryzującego się najlepszymi walorami genetycznymi,

- wzrost bioróżnorodności poprzez otworzenie drogi swobodnej migracji wszystkim gatunkom hydrobiontów zamieszkujących fragment dorzecza objęty projektami

- wzrost ilości tarlaków odbywających naturalny rozród w wyniku: udrożnienia rzeki, ochrony ryb przed kłusownictwem, zabezpieczeniu newralgicznych miejsc (okolice przepławki przy młynie zbożowym)

- poprawa warunki bytu i wzrostu narybku poprzez renaturyzację wybranych odcinków cieków

- w oparciu o uzyskane wyniki będzie można wnioskować oraz zdobywać środki na odtwarzanie tarlisk, renaturyzacje rzek, udrażnianie niedostępnej dla ryb anadromicznych dalszej części dorzecza.

 

Finansowanie projektu:

Całkowity koszt zadania – 1 167 394,95 zł w tym:

EkoFundusz – 589 192,65 zł

GEF/SGP Polska– 156 875,46 zł

WFOŚiGW w Gdańsku– 87 192,31 zł

Park Krajobrazowy “Dolina Słupi”- 50 727,00 zł

Stowarzyszenie Proekologiczne Słupia – 61  060,00 zł

GFŚiGW Gminy Miejskiej Słupsk – 15 000,00 zł

ZW Słupsk – 98 222,98 zł

Centrum Informacji i Edukacji Ekologicznej w Gdańsku – 2 986,55 zł

Klub „Trzy Rzeki” – portal internetowy „Na muchę” – 1 500,00 zł

Państwowa Straż Rybacka – 78 838,00 zł

ATE UG - 25 800,00 zł